ബേലാ താർ: കാലത്തെ നിശ്ചലമാക്കിയ ദൃശ്യഭാഷയുടെ വിടവാങ്ങൽ

ബേലാ താർ: കാലത്തെ നിശ്ചലമാക്കിയ ദൃശ്യഭാഷയുടെ വിടവാങ്ങൽ

ലോകസിനിമയുടെ ഗതിവിഗതികളെ മാറ്റിമറിച്ച വിഖ്യാത ഹംഗേറിയൻ സംവിധായകൻ ബേലാ താർ (70) യാത്രയാകുമ്പോൾ, ഒരു യുഗത്തിന്റെ ദൃശ്യവിസ്മയങ്ങൾക്കാണ് തിരശ്ശീല വീഴുന്നത്. ദീർഘകാലമായി അസുഖബാധിതനായിരുന്ന അദ്ദേഹം ഹംഗറിയിൽ വെച്ചാണ് അന്തരിച്ചത്. ഹംഗേറിയൻ വാർത്താ ഏജൻസിയായ എം.ടി.ഐയിലൂടെ പ്രശസ്ത സംവിധായകൻ ബെൻസ് ഫ്ലിഗാഫാണ് ഈ തീരാനഷ്ടത്തിന്റെ വിവരം ലോകത്തെ അറിയിച്ചത്.

സിനിമ എന്നാൽ കേവലം കഥ പറയലല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളുടെ ആഴക്കടലിലേക്കുള്ള യാത്രയാണെന്ന് ബേലാ താർ തന്റെ ഓരോ ഫ്രെയിമിലൂടെയും തെളിയിച്ചു.

കമേഴ്‌സ്യൽ സിനിമയുടെ വേഗതയോടും ആർഭാടത്തോടും കലഹിച്ചുകൊണ്ടായിരുന്നു സ്ലോ സിനിമയുടെ ആചാര്യനായ ബേലാ താറിന്റെ സിനിമാ ജീവിതം. 'സ്ലോ സിനിമ' എന്ന സങ്കൽപ്പത്തെ ലോകോത്തര നിലവാരത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വഹിച്ച പങ്ക് അതുല്യമാണ്. മനുഷ്യാവസ്ഥയുടെ ഏകാന്തത, ദാരിദ്ര്യം, സാമൂഹികമായ അവഗണനകൾ എന്നിവയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളുടെ ജീവൻ. മിനിമലിസ്റ്റിക് ശൈലി പിന്തുടരുമ്പോഴും, അതിഭാവുകത്വമില്ലാതെ കാണിയെ ചിന്തിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങൾക്ക് സാധിച്ചു.

ബേലാ താർ എന്ന പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ തന്നെ ലോക സിനിമാപ്രേമികളുടെ മനസ്സിലെത്തുന്നത് 1994-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ 'സാറ്റാന്റാങോ' (Satantango) ആണ്. ഏഴര മണിക്കൂർ ദൈർഘ്യമുള്ള ഈ ചിത്രം സിനിമാ ചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഒരു വിസ്മയമാണ്. ദൈർഘ്യമേറിയ സിംഗിൾ ഷോട്ടുകൾ കൊണ്ട് സിനിമയെ ഒരു ധ്യാനമാക്കി മാറ്റുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ ആത്മസംഘർഷങ്ങളും അതിജീവനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടവുമാണ് ഈ ചിത്രം ചർച്ച ചെയ്തത്.

"സിനിമയെന്നാൽ ഒരു അനുഭവമാണ്, വെറുമൊരു വിനോദോപാധിയല്ല," എന്ന തന്റെ നിലപാടിൽ അദ്ദേഹം മരണം വരെ ഉറച്ചുനിന്നു.

1979-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ 'ഫാമിലി നെസ്റ്റ്' ആയിരുന്നു ആദ്യ ചിത്രം. പിന്നീട് 'ദ ഔട്ട് സൈഡർ' (1981), 'ഡാംനേഷൻ' (1988), 'റെക്ക്മീസ്റ്റർ ഹാർമണീസ്' (2000), 'ദ മാൻ ഫ്രം ലണ്ടൻ' (2007) തുടങ്ങി നിരവധി ചിത്രങ്ങൾ അദ്ദേഹം സംവിധാനം ചെയ്തു. 2011-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ 'ദ ട്യൂറിൻ ഹോഴ്സ്' ആണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ഫീച്ചർ ഫിലിം. ഈ ചിത്രത്തിന് ശേഷം താൻ പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞുവെന്നും ഇനി സിനിമകൾ ചെയ്യില്ലെന്നും അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു.

കാൻ, ബെർലിൻ, വെനീസ് തുടങ്ങിയ ലോകപ്രശസ്ത ചലച്ചിത്രോത്സവങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകൾ പുരസ്കാരങ്ങൾ വാരിക്കൂട്ടി. കേരളത്തിലെ സിനിമാ പ്രേമികൾക്കും അദ്ദേഹം പ്രിയപ്പെട്ടവനായിരുന്നു. 2022-ലെ 27-ാമത് ഐ.എഫ്.എഫ്.കെ (IFFK) വേദിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ലൈഫ് ടൈം അച്ചീവ്മെന്റ് പുരസ്കാരം നൽകി ആദരിച്ചിരുന്നു. അന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആറു ചിത്രങ്ങളാണ് മേളയിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചത്.

സിനിമയെ ഗൗരവമായി കാണുന്ന ഒരു വലിയ സൗഹൃദവലയം ബേലാ താറിനുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളിൽ സംഗീതമൊരുക്കിയ മിഹാലി വിഗും, എഡിറ്റിംഗിൽ പങ്കാളിയായ ആഗ്നസ് ഹ്രാനിറ്റ്‌സ്‌കിയും (അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിത പങ്കാളി കൂടിയായിരുന്നു) അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചലച്ചിത്ര യാത്രയിലെ അഭിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളായിരുന്നു. ഹംഗറിയിലെ യുവ സംവിധായകർക്ക് അദ്ദേഹം ഒരു വഴികാട്ടിയായിരുന്നു.

സിനിമയുടെ ദൃശ്യഭാഷയെ മാറ്റിമറിച്ച ആ കറുപ്പും വെളുപ്പും ദൃശ്യങ്ങൾ ഇനി ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗം. പക്ഷേ, ഓരോ തവണയും ഒരു ക്യാമറ പാൻ ചെയ്യുമ്പോൾ, ലോകത്തെവിടെയെങ്കിലും ഒരു സംവിധായകൻ തന്റെ ഷോട്ടിന് ദൈർഘ്യം കൂട്ടുമ്പോൾ, ബേലാ താർ എന്ന വിസ്മയം അവിടെ പുനർജനിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും.

സിനിമയുടെ പരമ്പരാഗതമായ ചട്ടക്കൂടുകളെ പൊളിച്ചെഴുതിയ വ്യക്തിയായിരുന്നു ബേലാ താർ. അദ്ദേഹം അന്തരിക്കുമ്പോൾ ലോകസിനിമയ്ക്ക് നഷ്ടമാകുന്നത് ദൃശ്യകലയുടെ പരീക്ഷണശാലയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ശാസ്ത്രജ്ഞനെയാണ്. 

ബേലാ താർ തന്റെ സിനിമാ ജീവിതം ആരംഭിച്ചത് അമച്വർ ഡോക്യുമെന്ററികളിലൂടെയാണ്. സാധാരണക്കാരായ മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിന പ്രശ്നങ്ങൾ ചിത്രീകരിച്ചുകൊണ്ടായിരുന്നു തുടക്കം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യ ചിത്രമായ 'ഫാമിലി നെസ്റ്റ്' സോഷ്യലിസ്റ്റ് റിയലിസത്തിന്റെ സ്വാധീനമുള്ള ഒന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹം ആ ശൈലിയിൽ നിന്ന് മാറി, ദീർഘമേറിയ ഷോട്ടുകളിലൂടെയും നിഗൂഢമായ ദൃശ്യങ്ങളിലൂടെയും മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വ ദുഃഖങ്ങളെ (Existentialism) ആവിഷ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

ബേലാ താറിന്റെ സിനിമകളുടെ വിജയത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്കാളിയായ ആഗ്നസ് ഹ്രാനിറ്റ്‌സ്‌കിയ്ക്ക് (Ágnes Hranitzky) വലിയ പങ്കുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മിക്ക സിനിമകളിലും കോ-ഡയറക്ടറായും എഡിറ്ററായും ആഗ്നസ് പ്രവർത്തിച്ചു. ദീർഘമേറിയ ഷോട്ടുകളെ വിരസതയില്ലാതെ കോർത്തിണക്കുന്നതിൽ അവരുടെ എഡിറ്റിംഗ് പാടവം നിർണ്ണായകമായിരുന്നു. അവരുടെ സൗഹൃദവും പ്രണയവും സിനിമാപരമായ സഹകരണവും ലോക സിനിമാചരിത്രത്തിലെ അപൂർവ്വമായ ഒന്നാണ്.

2011-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ 'ദ ട്യൂറിൻ ഹോഴ്സ്' (The Turin Horse) എന്ന ചിത്രത്തിന് ശേഷം അദ്ദേഹം സംവിധാന രംഗത്തുനിന്നും വിരമിച്ചു. "സിനിമയിലൂടെ എനിക്ക് പറയാനുള്ളത് മുഴുവൻ പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു, ഇനി ഞാൻ ആവർത്തനങ്ങൾക്ക് മുതിരുന്നില്ല" എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. സിനിമയുടെ ഭാഷ പൂർണ്ണതയിലെത്തി എന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. ഒരു സംവിധായകൻ തന്റെ കരിയറിന്റെ ഔന്നത്യത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ഇങ്ങനെ ഒരു വിരമിക്കൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് സിനിമാ ചരിത്രത്തിൽ വിരളമാണ്.

ബേലാ താറിന്റെ സിനിമകളിൽ സംഗീത സംവിധായകൻ മിഹാലി വിഗ് (Mihály Vig) ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. 'സാറ്റാന്റാങോ'യിലെ വിഖ്യാതമായ സംഗീതം മിഹാലിയുടേതാണ്. പലപ്പോഴും സംഭാഷണങ്ങളേക്കാൾ കൂടുതൽ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ മനോനിലയെ വായനക്കാരിലേക്ക് എത്തിച്ചത് മിഹാലിയുടെ വിഷാദഭാവമുള്ള ഈണങ്ങളായിരുന്നു. സംഗീതവും നിശബ്ദതയും ദൃശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഈ സമന്വയം ബേലാ താർ ചിത്രങ്ങളെ മറ്റു സിനിമകളിൽ നിന്നും വേറിട്ട് നിർത്തുന്നു.

മലയാളി ചലച്ചിത്ര പ്രേമികൾക്ക് ബേലാ താർ ഒരു വിദേശ സംവിധായകൻ എന്നതിലുപരി പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളായിരുന്നു. 2022-ലെ ഐ.എഫ്.എഫ്.കെയിൽ അദ്ദേഹം തിരുവനന്തപുരത്ത് എത്തിയപ്പോൾ ലഭിച്ച സ്വീകരണം ലോകശ്രദ്ധ നേടിയിരുന്നു. ചലച്ചിത്ര മേളകളിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം യുവ സംവിധായകർക്ക് വലിയ ആവേശമായിരുന്നു. അന്ന് കേരളം അദ്ദേഹത്തിന് നൽകിയ ആദരം തന്റെ ജീവിതത്തിലെ വലിയൊരു അംഗീകാരമായാണ് അദ്ദേഹം കണക്കാക്കിയത്.

സിനിമയിൽ നിന്നും വിരമിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം സാരജേവോയിൽ 'ഫിലിം ഫാക്ടറി' (Film.factory) എന്ന പേരിൽ ഒരു ചലച്ചിത്ര വിദ്യാലയം സ്ഥാപിച്ചു. പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് സിനിമയുടെ രാഷ്ട്രീയം പഠിപ്പിച്ചുകൊടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രമുഖ സംവിധായകർ അവിടെ അധ്യാപകരായി എത്തി. അഷ്റഫ് കാളത്തോട്